Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia w szkole

28 czerwca 2018

NR 17 (Maj 2016)

Pieniądze to nie wszystko
Dziecko wykluczone przez rówieśników ze względu na status materialny. Jak pomóc?

0 41

Dzieci z ubogich rodzin są jedną z grup najbardziej zagrożonych wykluczeniem przez rówieśników. Doświadczenie wykluczenia może odcisnąć na nich głębokie piętno, dodatkowo utrudniając ich – i tak już niełatwą – sytuację. Zadaniem szkoły jest przeciwdziałać temu zjawisku.

Według GUS aż 900 tys. dzieci wychowuje się w rodzinach, w których dochód na osobę jest niższy od minimum koniecznego do spełnienia podstawowych potrzeb. Szczególnie zagrożone ubóstwem są rodziny mieszkające na wsi, borykające się z bezrobociem, z niskim wykształceniem rodziców, a także te, do których przynależy osoba niepełnosprawna.

Stereotypy dotyczące biednych są bezlitosne – ubóstwo kojarzone jest z lenistwem, brakiem ambicji, głupotą, uzależnieniem od alkoholu, „byciem gorszym”. Przyczyn ubóstwa szuka się w dotkniętej nim osobie („za mało się stara”, „jest leniwa”, „nie nadaje się do pracy”), a nie tam, gdzie faktycznie należy – w braku perspektyw czy w strukturalnym bezrobociu.

Ubóstwo a dyskryminacja

Z opublikowanego w zeszłym roku raportu Towarzystwa Edukacji Antydyskryminacyjnej Dyskryminacja w szkole – obecność nieusprawiedliwiona wynika, że to właśnie ubóstwo jest jedną z najczęstszych przesłanek do dyskryminacji w szkole.

Dyskryminacja ubogich uczniów przejawia się m.in. w:

  • wywyższaniu się uczniów o wysokim statusie materialnym, np. poprzez podkreślanie faktu, że stać ich na więcej niż pozostałych, czy częste opowiadanie o tym, co zapewniają im rodzice; osoby z tej grupy oczekują, by inni starali się do nich dopasować (np. mieć lepszy telefon komórkowy, ubrania, lepiej wyglądać), inaczej są wykluczani z grupy,
  • podkreślaniu przez „elitę” różnic między nimi, „lepszymi”, a „zwykłymi” czy „biedakami” – strategia budowania społecznego dystansu dla wywyższenia własnej grupy,
  • wyśmiewaniu i poniżaniu przez dzieci zamożne i aspirujące do ich grupy osób niezamożnych, „sprowadzanie ich do parteru”, wykluczanie z aktywności szkolnych i pozaszkolnych (np. przyjęć urodzinowych).

Poważnym problemem jest częsty brak zrozumienia zamożniejszych rówieśników dla sytuacji osób uboższych. Kiedy np. uboga uczennica tłumaczy, że nie może jechać na klasową wycieczkę, bo jej rodzina nie ma pieniędzy, koleżanki i koledzy orzekają, że ma „głupie wymówki”.

Zadania szkoły

Rolą szkoły jest diagnozowanie sytuacji uczniów oraz proponowanie im odpowiednich metod finansowego i pozafinansowego wsparcia. W razie potrzeby należy też interesować sytuacją rodziny instytucje zewnętrzne (np. opiekę społeczną, sąd rodzinny). Warto pamiętać, że choć ubogie rodziny wcale nie muszą zaniedbywać swoich dzieci, to nierzadko tak się dzieje, a zaniedbanie dziecka przez prawo polskie (ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie) uważane jest za formę przemocy wobec dziecka, która powinna skłonić szkołę do działania (udzielenia pomocy i wsparcia), a w poważniejszych (lub powtarzających się) przypadkach – do wszczęcia procedury Niebieskiej Karty czy zawiadomienia sądu.

Konsekwencje ubóstwa

Dzieci doświadczające ubóstwa i wykluczenia często borykają się z wynikającymi z tych doświadczeń trudnościami. Mają zaburzenia emocjonalne, niskie poczucie własnej wartości i bezpieczeństwa, bywają zamknięte w sobie i nieufne. Zaniżają swoje aspiracje i nie wierzą w swoje możliwości. Mogą też doświadczać zaburzeń zachowania i uwagi (rozkojarzenie, agresywne zachowania, nadmierna ruchliwość), u podłoża których leży… głód. Dzieci te bowiem często przychodzą do szkoły bez śniadania, co utrudnia im koncentrację i samokontrolę.

Ubóstwo ogranicza możliwości fizycznego, psychicznego, intelektualnego i społecznego rozwoju, przez co przyczynia się do obniżania szans edukacyjnych dziecka i jego funkcjonowania w szkole. Ponadto życie w rodzinie, w której stale panuje obawa o finansowe bezpieczeństwo, jest dla dziecka sytuacją chronicznie stresującą. Nawet jeśli nie do końca zdaje sobie ono sprawę z sytuacji rodziny, wyczuwa niepokój rodziców i w efekcie również go doświadcza. Może to odciskać piętno na jego psychice, utrudniać uczenie się i grozić nieprzystosowaniem, uzależnieniami, zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi. Dzieci ubogie częściej doświadczają też deprywacji potrzeb – fizjologicznych, materialnych (takich jak jedzenie, ubranie, ogrzewanie zimą) i emocjonalnych.

Ubóstwo ogranicza możliwości fizycznego, psychicznego, intelektualnego i społecznego rozwoju, przez co przyczynia się do obniżania szans edukacyjnych dziecka i jego funkcjonowania w szkole. Ponadto życie w rodzinie, w której stale panuje obawa o finansowe bezpieczeństwo, jest dla dziecka sytuacją chronicznie stresującą. 

Pomoc materialna i wsparcie rodziców

Badania pokazują, że bieda jest w dużym stopniu „dziedziczona” przez dzieci, ponieważ rodzice nie są w stanie zapewnić im wystarczających szans – mają zbyt mało środków, są nie dość zaradni. Mogą też po prostu nie wiedzieć, czego ich dziecku trzeba w zakresie edukacji, sportu czy udziału w kulturze. Zadaniem szkoły jest więc e...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy