Dołącz do czytelników
Brak wyników

Doradztwo zawodowe

26 maja 2018

NR 13 (Styczeń 2016)

Reakcje lękowe u dzieci
- norma rozwojowa czy zaburzenie

0 16

Dziecko, u którego występuje wzmożony poziom reakcji lękowych, ma problemy z nawiązywaniem relacji z rówieśnikami i osobami dorosłymi, jest zamknięte w sobie, zagubione i osamotnione.

Strachy, lęki i obawy to naturalne stany, które występują niemal codziennie w życiu każdego człowieka. Stanowią bowiem jeden z etapów rozwoju fizycznego, poznawczego i emocjonalnego. Doznają ich zarówno dorośli, jak i dzieci.

Lęk pojawia się za każdym razem, gdy dziecko rozpoznaje niebezpieczeństwo. W sytuacji, w której nie ma rzeczywistego zagrożenia lub gdy reakcja dziecka jest nieadekwatna do zagrożenia i nadmierna, lęk przestaje pełnić funkcję adaptacyjną i może prowadzić do szkodliwych zmian w zachowaniu.1

Pojęcia strach i lęk stosujemy zamiennie, mimo że w ich definicjach można zauważyć istotne różnice. Według M. Molickiej strach to emocja wrodzona, będąca reakcją na bodźce zagrażające – np. bólowe, dźwiękowe, utraty równowagi. Natomiast lęk jest procesem wewnętrznym niezwiązanym bezpośrednio z zagrożeniem, jest wzbudzany wewnętrznie i stanowi pewnego rodzaju formę oczekiwania na zagrożenie i przewidywania niebezpieczeństw. 

A. Szczepaniak podaje cztery aspekty reakcji lękowych:

  • aspekt poznawczy – wyrażający się w spostrzeganiu możliwego zagrożenia, przeczuciu, że może zdarzyć się coś złego, zniekształcaniu percepcji i procesów myślenia w taki sposób, że pozornie obojętne sytuacje czy przedmioty wydają się zagrażające,
  • aspekt somatyczny – związany z zewnętrznymi oznakami odczuwanego lęku, takimi jak bladość skóry czy tzw. gęsia skórka, potliwość, drżenie ust, napięcie mięśni, rozszerzenie źrenic, przyspieszone bicie serca, mdłości lub utrata kontroli nad pęcherzem i zwieraczem,
  • aspekt emocjonalny – zły nastrój, subiektywnie odczuwane przerażenie, groza, panika, obawy o przyszłość, poczucie niemożności przewidzenia zagrożeń i zapanowania nad nimi,
  • aspekt behawioralny – obejmujący mimowolne reakcje niepokoju, jak również reakcje sprawcze, mające na celu zrobienie czegoś z przedmiotem strachu. O ile w sytuacji strachu organizm szykuje się do działania – ucieczki lub obrony przed zagrożeniem, to w przypadku lęku mamy trudności z konstruktywnym reagowaniem, a energia jest wydatkowana na poszukiwanie wskazówek, które pomogą rozpoznać (często nieistniejące) zagrożenie. 

Lęki są wpisane w życie człowieka i pojawiają się na każdym jego etapie. Warto podkreślić, że lęk jako norma rozwojowa nie jest odruchem negatywnym, ponieważ uczy reakcji na zagrożenie. O destrukcyjnym jego oddziaływaniu możemy mówić wówczas, gdy reakcja staje się nieadekwatna do bodźca. 

RODZAJE ZABURZEŃ LĘKOWYCH2
Rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie Rozpoznawane u dzieci, młodzieży i dorosłych Inne niż lękowe zaburzenia u dzieci, gdzie lęk jest istotnym aspektem
  • lęk przed separacją
  • zaburzenia lękowe w postaci fobii w dzieciństwie
  • lęk społeczny w dzieciństwie
  • uogólnione zaburzenia lękowe w dzieciństwie
  • agorafobia (lęk przed przebywaniem w otwartej przestrzeni)
  • fobia społeczna
  • fobie specyficzne
  • napady paniki
  • zaburzenia obsesyjno-kompulsywne
  • reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne
  • mutyzm wybiórczy (brak lub ograniczenie mówienia w określonych sytuacjach przy zachowaniu rozumienia mowy i możliwości porozumiewania się)
  • mieszane zaburzenia zachowania i emocji (różnego typu problemy w zakresie zachowania i/lub emocji, gdzie lęk w istotny sposób może dodatkowo zaburzać funkcjonowanie dziecka)

Analizując literaturę przedmiotu, można wskazać dziecięce lęki typowe dla danego wieku:

  • dzieci w wieku 2 lat – lęki są wywoływane głównie przez bodźce słuchowe (odgłosy, krzyki, kłótnie, nieznane dźwięki, np. grzmot, wiatr), a także przez nowe, nieznane sytuacje lub miejsca;
  • dzieci w wieku 3 lat – dominują lęki wywołane wyobrażeniami strasznych postaci, np. czarownic, które są utożsamiane ze starszymi osobami, co powoduje strach przed nimi;
  • dzieci w wieku 4 lat – boją się głównie ciemności oraz strasznych sytuacji z bajek lub filmów, dlatego tak ważny jest odpowiedni dobór treści audiowizualnych. Dzieci w tym wieku mogą przejawiać reakcje lękowe w postaci budzenia się w nocy lub płaczu;
  • dzieci w wieku 5 lat – wcześniejsze lęki zanikają, a w ich miejsce pojawiają się lęki bardziej realistyczne, związane z obawą przed skaleczeniami, bólem itp.; 
  • dzieci w wieku 6 lat – powracają do dawnych lęków, następuje pewien regres w tej kwestii, przejawiający się natężeniem lęków wywołanych przez bodźce słuchowe, pojawiają się też obawy przed mocami nadprzyrodzonymi, np. duchami, kosmitami. Dzieci w tym wieku mają problem z samodzielnym zasypianiem. Pojawiają się lęki absurdalne i niezrozumiałe dla innych, np. przedmiot codziennego użycia wydaje się być straszną zjawą;
  • dzieci w wieku 7 lat – doświadczają głównie lęków wizualnych, boją się ciemności, piwnic, opuszczonych domów, lasu. Lęki w tym wieku są spotęgowane przez środki masowego przekazu oraz nowoczesne technologie informacyjno-komunikacyjne. Pojawiają się lęki związane z funkcjonowaniem w szkole, np. lęk przed spóźnieniem się, brakiem spełnienia oczekiwań nauczyciela lub brakiem akceptacji ze strony kolegów;
  • dzieci w wieku 8–9 lat – dotychczasowe lęki zostają oswojone, utrzymują się jedynie te związane ze szkołą;
  • dzieci w wieku 10 lat – raczej sygnalizują rodzicom źródło swojego lęku. W tym wieku można zaobserwować powrót lęku przed zwierzętami, ciemnością, pojawia się też obawa przed złodziejem;
  • dzieci w wieku 1...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy