Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogiczne inspiracje

14 czerwca 2018

NR 35 (Marzec 2018)

Wspomaganie koncentracji u dziecka

0 23

Najczęstszym problemem, z którym w ostatnich latach spotykają się nauczyciele w szkołach, są zaburzenia koncentracji uwagi wśród uczniów. Wychowawcy i psychologowie niejednokrotnie zadają sobie pytania: czy współcześni uczniowie mają gorszą koncentrację uwagi niż ci sprzed kilku lub kilkunastu lat, czy może to rodzice i nauczyciele oczekują od nich czegoś, co wykracza poza ich aktualne możliwości?

Znalezienie odpowiedzi na te pytania będzie możliwe dzięki wskazaniu, jak definiowane są i czym charakteryzują się zaburzenia koncentracji uwagi wśród dzieci, jakie są ich przyczyny oraz z jakich innych trudności mogą one wynikać. W artykule zawarte zostały również wskazówki i metody do pracy z uczniem w środowisku szkolnym i domowym, które mogą przyczyniać się do poprawy koncentracji uwagi i ułatwią mu funkcjonowanie w szkole oraz nabywanie nowych umiejętności szkolnych.

Jak zmienia się koncentracja uwagi na różnych etapach edukacyjnych?

Zanim zdefiniowane zostanie pojęcie zaburzenia koncentracji uwagi, należy wskazać, jaka jest norma rozwojowa koncentracji uwagi dla dzieci na różnym etapie edukacyjnym. Wiedza w tym zakresie pozwoli nauczycielowi zweryfikować, czy jego oczekiwania są adekwatne do możliwości dziecka oraz wnioskować o ewentualnych zaburzeniach koncentracji.
Analizę poziomu koncentracji uwagi należy zacząć od etapu niemowlęcego: 7–8 miesiąc życia, kiedy uwaga dziecka skupiana jest na jednej zabawce od 1 do maksymalnie 3 minut. Dziecko roczne do ukończenia trzeciego roku życia potrafi już bawić się tą samą zabawką od 5 do 10 minut. Czas ten wydłuża się w okresie młodszym przedszkolnym do 15–20 minut, a u 5–6 latków nawet do 40 minut. Na tym etapie rozwijają się, ale nie są jeszcze w pełni ukształtowane natężenie uwagi (intensywne skupienie na wykonywanym zadaniu) i jej podzielność. Oznacza to, że dziecko nie potrafi wykonywać jeszcze dwóch czynności jednocześnie (np. gdy nauczyciel zadaje pytanie dziecku, które jest pochłonięte zabawą, nie uzyska na nie odpowiedzi).
U dziecka w wieku wczesnoszkolnym (do około 9–10 roku życia) dominuje uwaga mimowolna, czyli zdolność do koncentracji na tym, co aktualnie znajduje się w zasięgu słuchu, wzroku i dotyku. Wystarczy jednak, że wystąpi jakiś atrakcyjny bodziec, by dziecko nieświadomie przerwało swoją aktywność. W klasie I–II rozwija się uwaga dowolna (pod kontrolą świadomości), którą uczniowie zaczynają utrzymywać przez 15–20 minut. Ponadto wychowankowie na tym etapie automatyzują umiejętności czytania i pisania, które wymagają dużo wysiłku i skupienia i ich podzielność uwagi jest mniejsza. Ze względu na to ważne jest, by nauczyciel:

  • nie przekazywał istotnych treści uczniom, gdy ci przepisują coś z tablicy, bo wtedy nie zostaną one zapamiętane,
  • wprowadzał przerwy śródlekcyjne,
  • zmieniał wykonywane czynności,
  • przeplatał zadania trudniejsze i łatwiejsze, co podkreśli dynamikę zajęć,
  • ukierunkowywał aktywność zwłaszcza tych uczniów, którzy mają trudności z koncentracją (np. otwórz okno, podejdź do tablicy itp.),
  • wydawał pojedyncze i krótkie polecenia, które pobudzą uwagę.

Dzieci uczące się w klasie III–IV powinny już mimowolnie koncentrować uwagę przez całą lekcję. Dekoncentracja może wystąpić w wyniku wykonywania monotonnych czynności bez przerw. Szczególną uwagę należy zwrócić na uczniów, którzy są rok młodsi, ze względu na wcześniejsze rozpoczęcie nauki w szkole – u nich trudności w koncentracji uwagi mogą być bardziej widoczne ze względu na wiek.

Zaburzenia koncentracji uwagi

Zaburzenie koncentracji uwagi cechuje zmniejszenie zdolności zogniskowania uwagi na określonym bodźcu, czynności lub zadaniu. Nie zawsze ma ono taki sam charakter i natężenie. W szkole widzimy dwa przejawy zachowań dzieci z zaburzeniami uwagi: są one często hiperaktywne lub bierne. W związku z tym wyróżniamy dwa typy obrazujące funkcjonowanie dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi: aktywno-impulsywny oraz pasywny.
Typ aktywno-impulsywny charakteryzuje się tym, że dziecko:

  • łatwo rozprasza się pod wpływem bodźców zewnętrznych, ma dużo energii,
  • zaczepia kolegów, bawi się ołówkiem lub innymi przyborami, buja się na krześle,
  • często się denerwuje,
  • nie doprowadza zadania do końca (mało cierpliwe),
  • stawia na szybkość wykonania zadania, a nie na jego jakość,
  • często jest świadome tego, że źle postępuje, ale nie potrafi zmienić swojego zachowania, gdy pobudzenie jest zbyt silne.

Pracując z takim uczniem należy wydawać krótkie i precyzyjne polecenia. Dziecko musi mieć świadomość, że nauczyciel kontroluje, na jakim etapie wykonania zadania się znajduje oraz sprawdza jego jakość.
Typ pasywny (tzw. zespół niebieskich migdałów) z kolei objawia się tym, że dziecko:

  • zamyśla się, „wyłącza”, jest w swoim świecie, bierne i osowiałe,
  • zadko doprowadza do końca powierzone mu zadanie,
  • ma wolne tempo pracy,
  • zapomina, co ma wykonać,
  • ma niski poziom motywacji do nauki.

Kluczowe w pracy z takim uczniem jest pozytywne wzmacnianie go i zwracanie uwagi na najdrobniejsze postępy. Wskazane jest wydłużanie czasu na wykonanie zadania oraz w miarę możliwości indywidualne wsparcie.

Etiologia problemów z koncentracją u współczesnych dzieci

Zaburzenia koncentracji uwagi mogą wynikać z nieharmonijnego rozwoju dziecka lub z przeciążenia układu nerwowego, ilością dostarczanych bodźców (mało snu, mało aktywności fizycznej, spędzanie dużej ilości czasu przy urządzeniach multi-
medialnych). Duże bodźcowanie dziecka oznacza dostarczanie mu wielu nowych wrażeń i elementów każdego dnia, zaangażowanie w różne aktywności, które pozbawiają dziecko energii i utrudniają proces skupienia uwagi. Winną czasem jest także niewłaściwa dieta wychowanka, oparta na składnikach, które pobudzają, np. kakao, cukier, środki konserwujące, sztuczne barwniki. Rozpatrując przyczyny zaburzeń koncentracji uwagi, należy uwzględnić również zmiany, które zaszły w polskim systemie edukacji i środowisku wychowawczym dziecka. Naukę w klasie pierwszej szkoły podstawowej coraz częściej rozpoczynają sześciolatki, od których wcześniej nie wymagano skupiania uwagi i „pracy stolikowej” przez 45 minut. Ponadto zmieniło si...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy